Alimenty na dzieci, na rodziców, na małżonka, zasady i zakres świadczeń

alimenty

Alimenty to pojęcie oznaczające obowiązek regularnego dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Świadczenie alimentacyjne kojarzy nam się najczęściej za obowiązkiem łożenia środków przez rodziców na dzieci a także ze świadczeniami pomiędzy byłymi małżonkami po ich rozwodzie. Sytuacja jest jednak trochę bardziej złożona.

Ogólne reguły obowiązku alimentacyjnego pomiędzy krewnymi

Obowiązek alimentacyjny generalnie obciąża krewnych w linii prostej (a więc pochodzących bezpośrednio jedno od drugiego) oraz rodzeństwo. Przepisy prawa określają także kolejność tego obowiązku. Obciąża on zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.) przed wstępnymi (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.), a wstępnych przed rodzeństwem. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu alimenty obciążają w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Obowiązek alimentacyjny wobec dziecka

Podstawowy rodzaj obowiązku alimentacyjnego to łożenie przez rodziców na swoje dzieci.

Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Obowiązek występuje więc gdy dziecko jest małoletnie, a także gdy jest już pełnoletnie jednak ciągle się uczy, co uniemożliwia mu samodzielne utrzymanie się.
Jedyna sytuacja gdy obowiązek nie powstanie to sytuacja, gdy dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (np. wynajmowana nieruchomość będąca własnością dziecka, środki z jego lokat lub funduszy inwestycyjnych).

A co w sytuacji, gdy rodzice uznają, że dziecko uczy się zbyt długo i podejmuje kolejne studia nadal pozostając na ich utrzymaniu? W takich wypadkach rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

Ojczym, macocha

Dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych także od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką.

Alimenty dla dziecka przed jego urodzeniem

Ojciec niebędący mężem matki obowiązany jest przyczynić się w rozmiarze odpowiadającym okolicznościom do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie porodu. Z ważnych powodów matka może żądać udziału ojca w kosztach swego utrzymania przez czas dłuższy niż trzy miesiące. Jeżeli wskutek ciąży lub porodu matka poniosła inne konieczne wydatki albo szczególne straty majątkowe, może ona żądać, ażeby ojciec pokrył odpowiednią część tych wydatków lub strat.

Dochodzenie powyższych świadczeń omówione zostało w osobnym artykule na niniejszym blogu – Alimenty na dziecko otrzymać można także przed jego urodzeniem.

Alimenty od dziadków

Często się zdarza, że na dziecko zamiast zobowiązanego rodzica łożą dziadkowie. Nie jest to jednak zwykła „uprzejmość” lecz związane jest to z ogólną regułą prawną powstania obowiązku osoby zobowiązanej w dalszej kolejności.

Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Tak więc gdy np. ojciec dziecka nie żyje lub gdy nie stać go na alimenty lub uchyla się od ich łożenia, to zamiast przeciw ojcu można wystąpić o alimenty do dziadków, rodziców ojca. Wystąpić można, co oczywiste, także na drogę sądową.

Dziadkowie mają uprawnienie do odzyskania wyłożonych za syna/córkę środków. Zgodnie z przepisami prawa osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Alimenty wobec rodziców

Gdy dzieci są małe i nie mogą same się utrzymać obowiązek dostarczenia im środków utrzymania jest czymś naturalnym. Tak samo naturalne jest, że gdy rodzice są już starsi, na emeryturze, to potrzebują wsparcia od swych dzieci. Rodzice uprawnieni są wiec domagania się świadczeń od swych dzieci i mogą ich dochodzić przed sądem.

Zobowiązani są także pasierbowie. Mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, niebędącej matką dziecka.

W przypadku alimentów na rzecz rodziców zobowiązany może jednak uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Co więcej, takie wyłączenie obowiązku alimentacyjnego dotyczy także innych krewnych. Nie dotyczy jedynie obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka. Tak więc w sytuacji, gdy mamy do czynienia np. ze zwyrodniałym ojcem, który skazany został za przemoc wobec swoich dzieci, czy np. ojcem który opuścił dziecko, gdy było jeszcze niemowlęciem i wraca po ok. 30 latach, żądając alimentów, to obowiązek alimentacyjny na rzecz takiej osoby najprawdopodobniej nie zostanie przez sąd orzeczony.

Alimenty pomiędzy rodzeństwem

Pewne dodatkowe ograniczenia obowiązku alimentacyjnego występują także pomiędzy rodzeństwem. Mianowicie w stosunku do rodzeństwa zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny.

Alimenty dla małżonka po rozwodzie

Zupełnie inną kategorią niż alimenty pomiędzy krewnymi są alimenty pomiędzy małżonkami po rozwodzie. Występują tu szczególne reguły powiązane z faktem rozwodu w tym zwłaszcza z okolicznością orzeczenia (lub nie) przez Sąd winy w rozkładzie związku małżeńskiego.

Wyłącznie winny nic nie dostanie!

Zacznijmy od stwierdzenia, że małżonek rozwiedziony, który został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia sam nie może żądać w ogóle alimentów od drugiego z rozwiedzionych małżonków (małżonka niewinnego). W takiej sytuacji alimenty przysługują tylko małżonkowi niewinnemu. W przypadku orzeczenia winy obu małżonków albo orzeczenie braku winy po obu stronach (z czym równoznaczne jest odstąpienie prze sąd od orzekania o winie) każdy z małżonków może żądać od drugiego alimentów, choć trzeba spełnić dodatkowe przesłanki.

Obustronna wina lub obustronny brak winy

Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku (o tym pojęciu w dalszej części artykułu), może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Niewinnemu od winnego łatwiej

Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku.

Obowiązek dostarczania alimentów małżonkowi rozwiedzionemu wygasa zawsze w razie zawarcia przez tego małżonka nowego małżeństwa. Ponadto gdy zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu. Możliwe jest jednak, że ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, przedłuży wymieniony termin pięcioletni. Pamiętać także należy, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (dzieci, rodziców lub rodzeństwa).

Zakres świadczeń alimentacyjnych, niedostatek i fundusz alimentacyjny

W stosunku do małoletniego dziecka przekazywanie środków utrzymania jest konieczne gdyż, dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Jednak poza wypadkiem świadczeń na rzecz dziecka uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Czym jest więc niedostatek? Występuje on, gdy osoba wykorzystując w pełni swoje własne możliwości nie jest w stanie zaspokoić swoich uzasadnionych potrzeb w całości lub w części.

Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. W polskim prawie brak jest wskaźników czy tabel określających odgórnie wysokość alimentów (przynajmniej na razie). Każdą sytuację Sąd ocenia więc odrębnie, oczywiście korzystając także ze zdobytego doświadczenia życiowego. Na stronach postępowania ciążą także obowiązki dowodowe wykazania usprawiedliwionych potrzeb (rachunki, zaświadczenia, umowy potwierdzające zasadność i wysokość wydatków) czy możliwości zarobkowych (zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia, umowy, rachunki potwierdzające własne konieczne wydatki zobowiązanego).

Wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego, czyli bieżącej osobistej opiece nad dzieckiem.

Co się nie liczy?

Na zakres świadczeń alimentacyjnych nie wpływają:

  • świadczenia z pomocy społecznej lub funduszu alimentacyjnego, podlegające zwrotowi przez zobowiązanego do alimentacji,
  • świadczenia, wydatki i inne środki finansowe związane z umieszczeniem dziecka w pieczy zastępczej,
  • świadczenie wychowawcze (tzw. 500 plus),
  • świadczenia rodzinne,
  • rodzicielskie świadczenie uzupełniające (tzw. mama 4 plus).

Co w sytuacji, gdy zobowiązany likwiduje lub ukrywa majątek? Jeżeli w ciągu ostatnich trzech lat przed sądowym dochodzeniem świadczeń alimentacyjnych osoba, która była już do tych świadczeń zobowiązana, bez ważnego powodu zrzekła się prawa majątkowego lub w inny sposób dopuściła do jego utraty albo jeżeli zrzekła się zatrudnienia lub zmieniła je na mniej zyskowne, nie uwzględnia się wynikłej stąd zmiany przy ustalaniu zakresu świadczeń alimentacyjnych.

Co w sytuacji, gdy obowiązek nie jest realizowany przez zobowiązanego. Mając orzeczenie sądowe sprawę należy skierować do komornika. W przypadku bezskuteczności egzekucji świadczenie (do wysokości 500 zł) wypłacone może być przez fundusz alimentacyjny.

Zmiana zobowiązania

Alimenty nie są ustalane raz na zawsze. W razie zmiany okoliczności można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Kwota alimentów może więc ulec podwyższeniu (gdy dziecko dorasta wzrastają też wydatki na nie) lub pomniejszeniu (zmniejszą się potrzeby uprawnionego lub możliwości zobowiązanego). Może dojść także do wygaśnięcia obowiązku – np. gdy dziecko dorośnie i zacznie się same utrzymywać, rozwiedziony małżonek zawrze nowy związek małżeński.

Obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego. Nie podlega ono dziedziczeniu, jednak zgodnie z przedstawionymi regułami obowiązku alimentacyjnego pomiędzy krewnymi w miejsce zobowiązania osoby zmarłej może wejść nowe zobowiązanie dalszego krewnego (no. dziadków wobec małoletnich dzieci po śmierci rodzica).

Roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem lat trzech. Dochodzić można ich przed Sądem Rejonowym właściwym miejscowo dla miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Obowiązek może także wynikać z porozumienia (umowy) zawartej pomiędzy uprawnionym a zobowiązanym.

Opodatkowanie alimentów

Alimenty nie stanowią darowizny lecz są zaliczane do dochodów podlegających opodatkowaniu podatkiem PIT. Występuje jednak zwolnienie od opodatkowania alimentów.

Od podatku dochodowego zwolnione są alimenty:

  • na rzecz dzieci do dwudziestego piątego roku życia oraz dzieci – niezależnie od wieku – otrzymujące zasiłek pielęgnacyjny lub rentę socjalną,
  • na rzecz osób innych niż dzieci, jeśli są przyznane wyrokiem sądu lub na podstawie ugody sądowej, a ich miesięczna wysokość nie przekracza 700 złotych.

Świadczenie alimentacyjne wypłacane na rzecz dzieci nie podlega wiec opodatkowaniu i co za tym idzie nie ma obowiązku rozliczania przez dziecko zeznania PIT czy uwzględniania kwoty alimentów przy wykazywaniu dochodów przez rodziców.
Gdy uprawnionym jest osoba inna niż dziecko zwolnienie obejmuje wyłącznie alimenty o wysokości do 700 zł i otrzymane zgodnie z wyrokiem sądu lub w wyniku ugody sądowej. Oba te warunki muszą zostać spełnione jednocześnie.

Podatek dochodowy od osób fizycznych należy natomiast rozliczyć od nadwyżki ponad 700 zł lub od całości gdy alimenty wynikają wyłącznie z porozumienia stron. Podatek należy także rozliczyć od odsetek od alimentów i to niezależnie od ich beneficjenta czy ich wysokości.
Kwoty podlegające opodatkowaniu należy wpisać do deklaracji podatkowej jako przychody z innych źródeł.

Podsumowanie

Jak widać kwestia świadczeń alimentacyjnych jest bardziej złożona niż mogłoby się to wydawać. Niniejszy artykuł nie wyczerpuje także całości tematu. Szczególne reguły alimentacji występują choćby także w sytuacji adopcji (prawny termin to przysposobienie). Aby uzyskać pełną informację dostosowaną do konkretnej sytuacji życiowej warto skontaktować się więc z prawnikiem.

Radca Prawny Radosław Dyki
www.locuslege.pl
dyki@locuslege.pl

Podziel się tym artykułem:
  • Facebook
  • email
  • Twitter

O Radosław Dyki

Radca prawny wpisany na listę radców prawnych prowadzoną przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w Gdańsku pod numerem wpisu GD/1918. Absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Gdańskiego. Aplikację radcowską odbył przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Gdańsku. Od 2006 r. współpracuje z jedną z trójmiejskich szkół wyższych. Współzałożyciel i wykładowca w Gdańskim Centrum Szkoleń Profilowanych w Gdańsku. Autor Komentarza do ustawy o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, wydanego przez Wydawnictwo ODDK z Gdańska. Wykonywanie zawodu radcy prawnego rozpoczął w 2010 r. w ramach Kancelarii Kwantum w Sopocie. W 2018 r. kancelaria zmieniła siedzibę, nazwę oraz połączyła się w większy zespół w ramach Kancelarii Prawnych Locus Lege w Gdyni Orłowie. Prowadzi zarówno obsługę przedsiębiorców jak i doradza osobom fizycznym nieprowadzącym działalności gospodarczej. Specjalizuje się w problematyce prawa cywilnego, w tym prawa handlowego a także prawa podatkowego. Szczególną skuteczność osiąga w obszarze windykacji należności, doradztwa przy prowadzeniu spółek prawa handlowego oraz innych podmiotów gospodarczych. Reprezentuje podmioty w sprawach z zakresu prawa pracy, prawa rodzinnego (rozwody, alimenty, podziały majątku) i prawa spadkowego.
Ten wpis opublikowano w kategoriach: Prawo cywilne, Prawo podatkowe, Prawo rodzinne z tagami: , . Dodaj do zakładek ten link.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *