Komu przysługuje zachowek i w jakiej wysokości

Dziecku (oraz dalszym zstępnym), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy pominiętym w testamencie, należy się połowa lub 2/3 tego, co odziedziczyliby, gdyby testamentu nie było. Roszczenie o zachowek przysługuje także, gdyż uprawniony dostał coś ze spadku, ale mniej niż ½ lub 2/3 swojego ustawowego udziału, a pod pewnymi warunkami: także, gdy spadkobierca za życia czynił darowizny na rzecz innych spadkobierców lub osób trzecich.

Zachowek to inaczej roszczenie o zapłatę konkretnej kwoty pieniędzy. Może z nim wystąpić dziecko (także dalsi zstępni), małżonek lub rodzice spadkodawcy, jeśli na skutek testamentu nie otrzymali nic ze spadku lub otrzymali mniej niż połowa lub 2/3 (dot. małoletnich i trwale niezdolnych do pracy w chwili śmierci spadkodawcy). Wyjątkowo, roszczenie o zachowek powstaje w przypadku, gdy spadkobierca nie sporządził testamentu: będzie tak wówczas, gdy przed śmiercią przekazał innym majątek w formie darowizn (o czym niżej).

Ale uwaga: nie w każdym przypadku pominięci w testamencie mają prawo do zachowku. Wszystko zależy od tego, czy osoby te dziedziczyłyby, gdyby testamentu nie było. Podsumujmy: roszczenie o zachowek przysługuje:

a) dziecku (dalszym zstępnym), małżonkowi lub rodzicom spadkodawcy,

b) o ile w braku testamentu konkretna osoba spośród wymienionych doszłaby do dziedziczenia,

c) nie została wydziedziczona (pozbawiona w testamencie prawa do zachowuku),

d) i nie otrzymała należnego jej zachowku w formie zapisu lub darowizny dokonanej za życia spadkodawcy.

Przykład 1: pominięci w testamencie rodzice zmarłego nie mają roszczenia o zachowek w sytuacji, w której spadkodawca pozostawił po sobie potomstwo: w takim przypadku i tak nie doszliby bowiem do dziedziczenia z ustawy, gdyż nie dziedziczą w pierwszej grupie spadkobierców ustawowych.

 

Jak obliczyć zachowek

Gotowej instrukcji na obliczenie zachowku dostarczył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2004 r., w sprawie II CK 444/02:

Krok pierwszy – określ udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku

W celu obliczenia zachowku należy najpierw określić udział spadkowy stanowiący podstawę do jego obliczenia. Wyjść trzeba od ustalenia udziału, w jakim uprawniony byłby powołany do spadku z ustawy, przy czym, uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Następnie udział ten mnoży się, przez 2/3, jeżeli uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni (decyduje chwila otwarcia spadku), a w pozostałych sytuacjach – przez 1/2. Otrzymany wynik to właśnie udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku.

Krok drugi – policz substrat zachowku

Kolejnym etapem obliczania zachowku jest ustalenie tzw. substratu zachowku. Ustalenie substratu zachowku wymaga przede wszystkim określenia czystej wartość spadku. Czysta wartość spadku stanowi różnicę pomiędzy stanem czynnym spadku, czyli wartością wszystkich praw należących do spadku (stan z chwili otwarcia spadku, ale ceny z chwili orzekania o zachowku), a stanem biernym spadku, czyli sumą długów spadkowych, z pominięciem jednak długów wynikających z zapisów i poleceń. Do długów spadkowych zalicza się wszystkie długi pozostawione przez spadkodawcę, a także koszty pogrzebu.

Po określeniu czystej wartości spadku dolicza się do niej, wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę, bez względu na to, czy były one uczynione na rzecz spadkobierców, uprawnionych do zachowku, czy też innych osób. Wartość przedmiotu darowizny na potrzeby doliczenia oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku. Pewne darowizny zostały wyłączone od doliczania: drobne, zwyczajowo przyjęte oraz dokonane dawniej niż przed dziesięciu laty od otwarcia spadku (ale tylko na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku). Jeśli chodzi o darowizny na rzecz uprawnionych do zachowku lub innych spadkobierców – dolicza się wszystkie inne niż drobne, nawet te dokonane przed wielu laty (przy obliczaniu zachowku dla dzieci i dalszych zstępnych: za wyjątkiem darowizn dokonanych, gdy spadkodawca nie miał jeszcze dzieci).

Krok trzeci – ustal wysokość zachowku

Zamyka obliczanie zachowku operacja mnożenia substratu zachowku (wynik z pkt 2) przez udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku (wynik z pkt 1). Jej wynik wyraża wysokość należnego zachowku.

Krok czwarty – odlicz to, co już tytułem zachowku otrzymałeś

Uprawniony, należny mu zachowek, obliczony w powyższy sposób, może otrzymać przede wszystkim w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny. Dopiero gdy nie otrzyma należnego mu udziału w ten sposób, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (roszczenie o zachowek). Co ważne, zaliczeniu na poczet zachowku podlegają wszelkie darowizny na rzecz uprawnionego, niezależnie od czasu ich dokonania.

Przykład 2: rozwiedziony spadkodawca sporządza testament, w którym cały majątek zapisuje swojej konkubinie, pomijając w nim zupełnie jedynego syna. Gdyby nie testament, syn dziedziczyłby cały spadek. Może więc co do zasady żądać od konkubiny połowy (a jeśli w chwili śmierci ojca miał mniej niż 18 lat lub był niezdolny do pracy – 2/3) stanu czynnego spadku (aktywów po odliczeniu długów). Wysokość jego roszczenia zostanie jednak pomniejszona o wartość darowizn, jakie otrzymał od ojca. I tak, jeśli orzynał od ojca mieszkanie, wartość tego mieszkania (ustalona na dzień obliczania zachowku) podlega wprawdzie najpierw doliczeniu do substratu zachowku (krok 2), ale następnie pomniejsza roszczenie uprawnionego o zachowek.

O powstaniu na rzecz uprawnionego do zachowku roszczenia przeciwko spadkobiercy o pokrycie lub uzupełnienie w pieniądzu zachowku rozstrzyga więc tylko to, czy otrzymał on w całości należny mu zachowek w postaci powołania do spadku, zapisu lub uczynionej przez spadkodawcę na jego rzecz darowizny. Jeżeli otrzymał, roszczenie o zachowek nie przysługuje. Jeżeli nie otrzymał – roszczenie o zachowek przysługuje, choćby został powołany do spadku, nawet z ustawy, i choćby współspadkobierca – adresat jego roszczenia sam też był uprawniony do zachowku.

Przykład 3: Sytuacja, Jak w przykładzie 2, tyle że w sporządzonym testamencie ojciec zapisał ¾ majątku konkubinie, a ¼ synowi. Mimo że syn został uwzględniony w testamencie, to otrzymał mniej niż połowę tego, co dziedziczyłby z ustawy (w tym przypadku dziedziczyłby cały spadek). Tak więc, mimo wszystko ma prawo do zachowku w wysokości ¼ stanu czynnego spadku (uzupełnienie do należnej mu ½). O wysokości konkretnego roszczenia przesądzi jednak ostatecznie rozliczenie darowizn.

 

Jak dochodzić zachowku

Zachowku dochodzi się przede wszystkim od spadkobierców, których udział w spadku przewyższa ich ewentualny zachowek. Należy zacząć od wezwania do zapłaty, a w braku dobrej woli: trzeba kierować pozew o zapłatę do sądu. Opłata od pozwu wynosi 5 % wartości dochodzonego zachowku. Najczęściej nie obędzie się bez powołania biegłego, szczególnie jeśli wartość pozostawionego majątku będzie między stronami sporna. Ze składaniem pozwu trzeba się spieszyć: co do zasady roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.

Do chwili działu spadku, spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Można więc pozwać każdego z nich o cały zachowek, ale najlepiej pozwać wszystkich łącznie o zapłatę całej kwoty. Jest to o tyle istotne, że od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów.

 

Wyjątkowo można pozwać obdarowanego

Jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku; jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Dużo więc zależy od tego, co było przedmiotem tej darowizny. Jeśli pieniądze, to może się okazać, że obradowany je wydał (zużył) i nie będzie musiał zwracać zachowku. Jeśli jednak przedmiot darowizny trwale zwiększył majątek obdarowanego (była to np. nieruchomość albo udziały w spółce, które nadal posiada), będzie zobowiązany do wyrównania zachowku. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny (art. 1000 KC).

 

Masz pytania, wątpliwości? Chcesz wykorzystać treść tego artykułu we własnej sprawie?

 Zamów poradę prawną na portalu wirtualnyradca.pl!

Możesz też skontaktować się bezpośrednio z Kancelarią Kwantum:

wwwwww.kancelaria-kwantum.pl

e-mailbiuro@kancelaria-kwantum.pl

tel.\fax: +48 58 760 10 16

Podziel się tym artykułem:
  • Facebook
  • email
  • Blip
  • Twitter
  • RSS
  • Grono.net
  • Śledzik
  • del.icio.us
  • Gadu-Gadu Live
  • Google Bookmarks
  • Google Buzz
  • Wykop
  • StumbleUpon
Ten wpis opublikowano w kategoriach: Prawo cywilne z tagami: , , , , . Dodaj do zakładek ten link.

8 Responses to Komu przysługuje zachowek i w jakiej wysokości

  1. Adwokat Warszawa powiedział:

    W zasadzie to wpadłem na ten artykuł przypadkiem, ale jestem z tego bardzo zadowolony. Dzięki temu wpisowi zwróciłem uwagę na kwestie, których wcześniej nie zauważałem.

  2. G!a powiedział:

    nie rozumiem po co komu testament skoro i tak tzw wydziedziczonym nalezy sie zachowek – moj maz ma corke z jednorazowej nocy z laska ktorej nie znal – nie utrzymuje kontaktu z dzieckiem bo nie jest nawet pewnien czy jest jego. jesli zrobi testament i zostawil malej tylko przyslowiowa zlotowke oznacza to ze mialaby prawo takze do zachowku – to jest chore

  3. Michał Janowski powiedział:

    Tu trzeba odróżnić dwie rzeczy: 1) testament, który pomija spadkobiercę ustawowego oraz 2) testament, który zawiera wydziedziczenie. Tylko w pierwszym przypadku przysługuje potencjalnie roszczenie o zachowek. Natomiast wydziedziczając, pozbawiamy prawa do zachowku, przy czym KC dość wąsko zakreśla przesłanki wydziedziczenia (to, czy faktycznie wystąpiły będzie badał sąd w ew. postępowaniu o zachowek):

    Art. 1008. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
    1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
    2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
    3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

    Art. 1009. Przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu.

    Art. 1010. § 1. Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.
    § 2. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

    Art. 1011. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

  4. Kasia powiedział:

    Szanowni Państwo
    Mak do Was krótkie pytanie ibardzo bym prosiła o odpowiedź.
    Otróż moi Rodzice w 1998 r. przepisali gospodarstwo rolne na siostrę (dzieci wszystkich jest 7).. Całe gospodarstwo przejęła ta jedna siostra w drodze aktu notarialnego, pozostałe dzieci nie uczestniczyły u notariusza, żeby się zrzec z praw do gospodarstwa na rzecz siostry i nie zostały tez niczym obdarowane. Nie ma dokumentu, który by mówił co kto otrzymał o rodzicach. Rodzice są juz w podeszłym wieku i rodzi się pytanie u nich tj.czy nieobdarowane rodzeństwo może dochodzić zachowku, po ich śmierci od właścicielki gospodarstwa rolnego (otrzymała je w 1998 r.) lub czy istnieje możliwość (konieczność) zrzeczenia się z praw do zachowku na rzecz tej jednej siostry, aby po śmierci rodziców obdarowana czuła się bezpieczna? Czy po tak długim czasie rodzeństwo może ubiegać się jeszcze o zachowek?

  5. Michał Janowski powiedział:

    Niestety nie mogę rozwiązać konkretnego stanu faktycznego bez bliższej identyfikacji sprawy. Sytuacja jest zbliżona do sprawy, którą już prowadzę. Proszę o ew. kontakt przez stronę http://www.wirtualnyradca.pl, gdzie po zweryfikowaniu Pani tożsamości oraz tego, o jaką konkretnie sprawę chodzi – będę mógł udzielić odpowiedzi.

  6. etna powiedział:

    Witam!!!
    Mam pytanie, mam troje dzieci ktorych ojciec nie zyje. Swojego tescia nie znalam , poniewaz zgina tragicznie przed przed poznaniem mojego meza. Matka mojego nie zyjacego meza zmarlo w listopadzie 2012. Z rozmowy tel. z siostra mojego meza dowiedzialam sie , ze 2 corki mojej tesciowej czyli siostry mojego meza dziedzicza wszystko co pozostawila po sobie tesciowa. prosze o odpowiedz, czy moim dzieciom nalezy sie zachowek? Rozmawialam z siostra meza i powiedzialam ze dzieciom powinno sie cos nalezec, bo przeciez ich ojciec nie zyje, odpowiedziala ze rozmawiala juz z adwokatem i ze nic nie dostana , chyba ze jak cos chca to musza zalozyc sprawe do sadu. Jak to jest ? Co powinnam zrobic?
    Z gory dziekuje za odpowiedz
    etna

  7. Michał Janowski powiedział:

    Co do zasady tak.
    Zgodnie z art. 1002 KC, roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

  8. Łukasz Borowczyk powiedział:

    witam. Moja żona jest jedynaczką. Ojciec jej zmarł ale przed śmiercią sporządził testament w formie aktu notarialnego, gdzie wydziedziczył córkę przekazując majątek postronnej osobie. Sytuacja z moją żoną jest jasna, zstępnymi w tym przypadku są nasze małoletnie córki. Jaka powinna być kolejność postępowania w przypadku domagania się zachówku od spadkobiercy testamentowego dla naszych córek?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *